واحد بین الملل
پایان نامهی کارشناسی ارشد در رشتهی حقوق- جزا و جرم شناسی
محدودیت های پیشگیری وضعی از جرم در اسلام
به کوشش
رحیم حقیقی
استاد راهنما
دکتر محمد هادی صادقی
شهریور 1391
به نام خدا
اظهارنامه
اينجانب رحیم حقیقی دانشجوي رشته‌ي حقوق گرايش جزا و جرم شناسی، واحد بین الملل اظهار مي‌كنم كه اين پايان‌نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهايي كه از منابع ديگران استفاده كرده‌ام، نشاني دقيق و مشخصات كامل آن‌را نوشته‌ام. همچنين اظهار مي‌كنم كه تحقيق و موضوع پايان‌نامه‌ام تكراري نيست و تعهد مي‌نمايم كه بدون مجوز دانشگاه دستاوردهاي آن‌را منتشر ننموده و يا در اختيار غير قرار ندهم. كليه حقوق اين اثر مطابق با آيين‌نامه مالكيت فكري و معنوي متعلق به دانشگاه شيراز است.
نام و نام خانوادگي: رحیم حقیقی
تاريخ و امضاء: 17/2/1392
تقدیم به همسر مهربانم، نسیم
و تمامی عاشقانی که
با ذره ذره وجود
در بیشه زار علم
بذر زندگانی می کارند
سپاسگزاری
مرا منت از استاد بود
که به تعلیم من اِستاد، اُستاد
هر چه بود، استاد آموخت مرا
غیر یک نکته که نا گفته نهاد
قدر استاد نکو دانستن
حیف استاد به من یاد نداد

پروردگارمنان را شاکرم که در زندگی لحظه ای مرا از عنایات لایزال خود محروم نساخته وهمواره تنها یاور و پشتیبانم بوده است.
بی تردید بهرمند شدن از الطاف بزرگوارانی چون جناب آقایان دکتر محمد هادی صادقی،
دکتر شهرام ابراهیمی و دکتر فضل اله فروغی، نیز از عنایات ویژه حق بوده است. از ایشان به پاس همراهی و حمایتهای بی دریغشان در تمامی مراحل پژوهش و نگارش این اثر، صمیمانه تقدیر و تشکر می نمایم.
چكيده
محدودیت های پیشگیری وضعی از جرم در اسلام
به کوشش
رحیم حقیقی
پيشگيري وضعي به عنوان يكي از روشهاي پيشگيري از وقوع جرم ، مجموعه تدابيرو روشهاي كاهش يا حذف فرصتهاي ارتكاب جرم است كه تلاش دارد با كاهش زمينه هاي مساعد جرم زا يا ايجاد مانع در مسير ارتكاب جرم بزهكار را منصرف ساخته يا فرصت وقوع جرم را از وي سلب نمايد . گرچه جهت گيري اسلام در پيشگيري عمدتا ناظر بر پيشگيري اجتماعي از طريق هدايت و تشويق افراد به سوي خودسازي است لكن شيوه پيشگيري وضعي نيز به نحوغير صريح مورد توجه و اشاره سياست جناحي اسلام قرار گرفته و مفهوم آن از كلام دانشمندان اسلامي در ترجمه و توضيح عبارت دفع المنكر كه همانا ناتوان نمودن مرتكب از جرم بيان گرديده مستفاد مي شود . اين نوع پيشگيري ، هر چند فرايند گذار از انديشه به عمل را با مانع مواجه مي كند لكن امري نيست كه به هر بهائي مجاز و ارزشمند باشد بلكه مبتني بر آموزه هاي دين مبين اسلام رعايت اصول ، قيود و ضوابطي ضرورت دارد . معيارها و اصولي مانند : احترام به حوزه هاي خصوصي افراد ، حق مالكيت آنها ، آزادي هاي فردي ، كرامت انساني ، منع تجسس و ملاحظات حقوق بشري از جمله محدوديت هايي هستند كه اين شيوه با آنها مواجه مي باشد . رفع تزاحم در اين ميان بسته به اينكه جرم در زمره جرائم حق الهي يا حق الناسي قرار گيرد بر اساس قواعد اهم و مهم ،مصلحت غالب ، منع تجسس و تسليط متفاوت بوده و راهكارهاي مختص به خود را مي طلبد كه بررسي ابعاد آن ،موضوع اين پژوهش مي باشد.
كليد واژه:
پيشگيري وضعي ، محدوديت هاي پيشگيري وضعي ، رفع تزاحم ، منع تجسس ، جرائم حق الهي و حق الناسي
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه 2
بخش اول: تدابیر پیشگیرانه سیاست جنایی اسلام : پیشگیری اجتماعی مبنا ، پیشگیری وضعی مکمل
فصل اول: تدابیر پیشگیرانه ناظر به اشخاص11
مبحث اول: تدابیر پیشگیرانه در سطح خرد:12
گفتار اول: تدابیر فردی و شخصیتی:12
بند اول: عوامل اعتقادی 13
بند دوم: عوامل عبادی17
گفتار دوم: تدابیر خانوادگی23
بند اول- روابط همسران با یکدیگر24
بند دوم- روابط والدین و فرزندان26
گفتار سوم: تدابیر ارتباطات و تعاملات (همسالان)30
مبحث دوم: تدابیر پیشگیرانه در سطح کلان32
گفتار اول: تدابیر اقتصادی32
گفتار دوم: تدابیر فرهنگی34
گفتار سوم: تدابیر سیاسی 37
عنوان صفحه
فصل دوم: تدابیر پیشگیرانه ناظر بر موقعیت ها40
مبحث اول :تبیین پیشگیری وضعی از جرم و شیوه های آن40
گفتار اول: مفهوم پیشگیری وضعی40
گفتار دوم : شیوه های پیشگیری وضعی از جرم42
بند اول : دشوار یا نا ممکن نمودن وقوع جرم42
بند دوم: انگیزه زدایی43
مبحث دوم :صورت های پیشگیری وضعی از جرم در اسلام43
گفتار اول : اقدامات44
بند اول :امر به معروف و نهی از منکر44
بند دوم : کنترل و مبارزه با فساد جنسی48
بند سوم :حجاب51
گفتار دوم :کنش گران52
نهاد حسبه و محتسب52
نتیجه بخش دوم 55
بخش دوم :حدو مرز تدابیر پیشگیری وضعی از جرم در اسلام و شیوه های
برون رفت از تزاحمات
فصل اول :حدو مرز پیشگیری وضعی در اسلام60
مبحث اول: حريم خصوصی مهمترین چالش فرا روی پیشگیری وضعی در اسلام60
گفتار اول :مفهوم و مصداق حریم خصوصی61
بند اول : مفهوم حريم خصوصي63
بند دوم :مصادیق حریم خصوصی72
الف :حريم خصوصي منزل72
عنوان صفحه
ب :حريم خصوصي بدني72
ج : حريم خصوصي رواني74
گفتار دوم : معيار شناخت حريم خصوصي75
فصل دوم : شیوه های برون رفت از تزاحمات با نگاهی بر حق الله و حق الناس78
مبحث اول: محدودیت های پیشگیری وضعی از جرایم حق اللهی و حق الناسی79
گفتار اول: مفاهیم و مصادیق جرايم حق اللهي و حق الناسی79
بند اول : مفهوم و مصداق جرايم حق اللهی79
بند دوم : مفهوم و مصداق جرايم حق الناسی81
گفتار دوم: حكم تزاحم حريم خصوصي و پيشگيري وضعي در جرايم
حق اللهي و حق الناسي83
بند اول: بررسي وضعيت حريم خصوصي و پيشگيري وضعي
در جرايم حق اللهي85
بند دوم: تزاحم پيشگيري وضعي و حريم خصوصي در جرايم حق الناسي93
نتیجه بخش سوم100
فهرست منابع 102
بخش اول
مقدمه
الف:طرح بحث و اهميت موضوع
بموجب بند 5 اصل یکصد و پنجاه و ششم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از جمله وظایف قوه قضاییه « اقدام مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمین» می باشد که حصول این مطلوب و دستیابی به آن در انطباق با بهره وری از دستاوردهای عقل بشری در حوزه مذکور، در بستر فرهنگی و اعتقادی جامعه میسر خواهد بود. دولتها در برخورد با جرم و مجرمین دو رویکرد را مد نظر قرار می دهند که علیرغم گوناگون بودن مقسم در تقسیم بندی فوق الذکر ماهیت امر دارای جوهره ای واحد است. در این گفتار بعنوان مقدمه طرح پیشنهادی، دو رویکرد مزبور را تحت عنوان 1- سیاست های کیفری (سرکوب گرایانه) ،2- سیاست های غیر کیفری (پیشگیرانه) نامگذاری می نماییم.
در بخش نخست سیاستهای کیفری یا سرکوب گرایانه را آن دسته از اقدامات دولتها می نامیم که در جهت اعمال حاکمیت و تأمین امنیت در چارچوب مجازاتها به مرحله اجرا گذارده میشوند و در قوانین جاری ما به پنج دسته: حدود، قصاص، تعزیرات، مجازاتهای بازدارنده و اقدامات تأمینی وتربیتی تقسیم می شوند. گرچه در خصوص دو نوع اخیر، تعریف روشنی از مصادیق آن و چهارچوب های مد نظر قانونگذار وجود ندارد لکن اثرات اجتماعی و کیفری خود را به مجموعه مجازاتهای مندرج در قوانین تحمیل می کنند.
اما در خصوص بخش دوم و سیاستهای غیر کیفری یا پیشگیرانه که معطوف به اندیشه ورزی متفکران در حوزه علوم جزا و جرم شناسی است، رویکرد نخست – پیشگیری اجتماعی – که حد و مرز آن گسترده و دارای لایه های گوناگونی است از جمله تلاش در جهت ارتقاء آگاهی و دانش حقوقی افراد جامعه، بهبود وضعیت اقتصادی و معیشتی فرهنگ سازی در بستر
مولفه های دینی و فرهنگی جامعه و … می باشد اما پیشگری وضعی بعنوان رویکرد دوم این بخش، معطوف به بکارگیری ابزار و وسایل، لوازم متناسب و اقدامات موثری است که فرد مجرم را از به فعلیت رسانیدن اندیشه مجرمانه خود تحت تأثیر و اجبار اقدامات مذکور باز دارد. لذا به دلیل ماهیت غیر سرکوبگرایانه این چنین اقداماتی، آنها را در زمره سیاستهای پیشگیرانه تقسیم بندی میکنند این مقوله به مانند سایر مقولات در حوزه علوم انسانی، نیازمند نگاه بومی است بدین معنا که در جوامع مختلف و در بسترهای مختلف فرهنگی و اجتماعی می باید با ویژگیهای بومی و فرهنگی جوامع مذکور تطبیق یافته تا بتواند به اهداف عالیه خود دست یابد حالیا اگر بستر فرهنگی و اجتماعی و مهم ترین مولفه جامعه ایرانی را مذهب توصیف کنیم که نزدیک ترین توصیف به واقع خواهد بود. لازم است تا با در معرض پرسش قرار دادن نحوه تقابل این دو مقوله یعنی (دین و عقل) به بازشناسی چالشهای موجود میان متون مقدس همچون قرآن کریم و نهج البلاغه، با پیشگیری وضعی به مثابه دستاورد عقل مدرن بپردازیم. لذاست که پژوهش مزبور به دنبال تبیین محدودیتهای پیشگیری وضعی در نگاه اسلام
می باشد.
اهداف تحقیق
پیش فرض پژوهش، برتری روشهای پیشگیرانه در مقایسه با شیوه های سرکوب گر در مقابله با جرم و جنایت می باشد. این پیش فرض مقتضی آنست که به شیوه پیشگیری وضعی بعنوان یکی از دو قسم سیاستهای غیر کیفری نگاه ویژه ای گردد همچنین با تأمل در این واقعیت که مقوله مذکور- پیشگیری وضعی- بعنوان دستاورد عقل مدرن در حوزه اجتماعی نیازمند بومی سازی است.
بدنبال تبیین این مقوله از طریق بررسی نقاط تضاد یا تناقض آن با آموزه های قرآنی نظیر آیه شریفه (یا ایهاالذین امنوا اجتنبوا کثیراً من الظن ان بعض الظن اثم و لا تجسسوا (حجرات 12)) در زمینه ممنوعیت هر گونه تجسس و اعمال محدودیت در زندگی خصوصی و شخصی افراد میباشد
اینکه برخی آموز های دینی و بویژه تعالیم قرآنی در سطحی مطرح می شود که بکلی با برخی از مصادق « پیشگیری وضعی» در تناقض هستند، فرضیه این پژوهش و تبیین نقاط برخورد، مسأله پژوهش و دستیابی به مصادیق آن به تفکیک اهداف این پژوهش می باشند.
ضرورت پژوهش
حوزه مزبور را می توان در ضرورت بومی سازی مفاهیم و مقولات علوم انسانی جستجو کرد که در بستری دیگر و در بطن مولفه های متفاوت فرهنگی دیگر متولد شده و رشد کرده اند و حال با ورود به ساحت فرهنگ دینی و اسلامی ما، می بایست به شیوه انطباقی خود را با
آموزه های دینی سازگاری دهند به حدی که بتواند در بستر فرهنگی خاص نیز رشد کرده و به بار بنشینند؛ از سوی دیگر استفاده از نظریات و دیدگاههای سیاست جنایی اسلامی و راهبردهای نوین دانش پیشگیری در قالب پیشگیری وضعی و کاربردی نمودن آن در جامعه مستلزم آن است که جایگاه این شیوه ها در متون منابع اسلامی بررسی شده تا از طریق تدوین شیوه های عملی به راهکارهای موثر و قابل اجرا در جامعه خودمان با ویژگی ها و شرایط منحصر به فرد دست پیدا کنیم.
مبانی نظری
موضوع شامل بررسی سیاستهای اعمال شده توسط دولتها در برخورد با جرم و جنایت و تقسیم آن به دو شیوه کیفری و غیر کیفری بوده و در هر مقوله با استناد به نظرات و دیدگاههای معتبر به تشریح موضوع خواهیم پرداخت. نوآوری پژوهش در طرح پرسش بنیادینی است که به شالوده اصلی پژوهش مربوط است؛ که آیا پیشگیری وضعی با آموزه های دینی در تضاد میباشد و اگر پاسخ بدان مثبت فرض گردد بصورت مصداقی در کدام حوزه ها این تضاد نمایان میگردد.
سوالات اساسی تحقیق
1- آیا پیشگیری وضعی در اسلام بی قید و حد است یا دارای محدودیت می باشد؟
2- در فرض محدود بودن، شاخص و قید و حد این محدودیت چیست؟
فرضیه تحقیق
1-پیشگیری وضعی از جرم در اسلام و به طور خاص پیشگیری وضعی بی حد و قید نیست و توسل به آن به اینگونه نیست که به هر روشي مجاز و ارزشمند باشد بلکه رعایت اصول و ضوابطی ضرورت دارد یا به عبارت دیگر پیشگیری وضعی بی حد و بند نیست و توسل آن به هر طریقی مجاز نمی باشد.
2- محدودیت مداخلات پیشگیرانه وضعی حفظ کرامت انسانی و حقوق بنیادین انسان
می باشد.
روش تحقیق
بابهره گیری از منابع مستقیم و غیر مستقیم مرتبط با موضوع، مقالات و کتب تألیف یا ترجمه شده ابتدا دستاوردهای جامعه علمی در زمینه تبیین مبانی پیشگیری وضعی از جرم بررسی میشود و سپس با بررسی مقایسه ای میان تفاسیر معتبر قرآن و نهج البلاغه، دیدگاههای شارع مقدس اسلام در خصوص موضوع تحقیق مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
سابقه علمی
در طی چند سال گذشته مقالات متعددی مرتبط با موضوع پیشگیری وضعی در داخل و خارج به چاپ رسید و در خصوص پیشگیری در قرآن و پیشگیری وضعی با نگاهی به سیاست جنایی اسلام تحقیقاتی صورت گرفته که در فهرست منابع بدان اشاره می شود و مورد بهره برداری قرار گرفته است لکن تمامی منابع بررسی شده صرفاً به تدابیر پیشگیری وضعی بدون نگرش به محدودیتهایی که می توان با توجه به آموزه های دینی و اسلامی مطرح نمود پرداخته اند. لذا موضوع تحقیق امری است که سابقه تحقیق و پژوهش در آن وجود ندارد هر چند درآثار غیر مستقیم و پراکنده مطالبی یافت شد. که به صورت جزئی به موضوع پرداخته و مورد استفاده و بهره برداری قرار گرفته اند ازجمله: كتاب پيشگيري وضعي از جرم با نگاهي به سياست جنائي اسلام سيد محمود مير خليلي و كتاب پيشگيري از جرم در قرآن نوشته جعفر رشادتي كه ضمن پرداختن به موضوع پيشگيري در اسلام و قرآن به نحو جزئي اشاره اي نيز به محدوديت ها داشته اند .
پلان
مباحث را در 2 بخش کلی با عنوان های « تدابیر پیشگیرانه سیاست های جنایی اسلام» و « حدو مرز تدابير پيشگيري وضعي در اسلام و شيوه هاي برون رفت از تزاحمات » مطرح
می نماییم. در بخش اول ، طی دو فصل تدابیر پیشگیرانه اسلام ناظر بر اشخاص و ناظر بر موقعیت ها را مورد بررسی قرار می دهیم. بخش دوم را نیز طی دو فصل با عنوانهای « حریم خصوصی، مهم ترین چالش پیش روی پیشگیری وضعی در اسلام» محدودیت های پیشگیری وضعی از جرایم حق الهی و حق الناسی مورد مطالعه قرار می دهيم.
بخش دوم
تدابیر پیشگیرانه سیاست جنایی اسلام
به دنبال وقوع پدیده مجرمانه، پیش گیری از جرم، به یکی از دغدغه های اصلی بشر تبدیل گردید که در هر عصری مطابق با فرهنگ و تمدن آن زمان به صورت های مختلف، نمود پیدا می کرد. در دوران باستان شیوه های مرسوم کیفر و مجازات نسبت به مجرمین اعمال
مي گرديد؛زیرا رویکرد ناظر به پدیده مجرمانه، یک رویکرد تک بعدی و بزهکار محور بود. تصور بر این بود که با مجازات بزهکار، نظم اجتماعی اعاده می گردد و دیگران نیز از چنین
عکس العمل هایی در قبال نقض قانون و ایجاد ناامنی ،عبرت می گیرند. اما با مرور زمان و پیشرفت تمدن بشری از سده نوزدهم،بینش افراد نسبت به بزه گسترش یافت و به جرم به عنوان پدیده مجرمانه ای نگریسته شد که عوامل متعددی در وقوع آن ایفاي نقش می کند.چنین نگرشی در ارائه راه حل های نوین در پیشگیری ازجرم موثر واقع گردید و نه تنها بزهکار، بلکه بزه دیده و محیط اجتماعی و … نیز مدنظر قرار گرفت. این دیدگاه علمي روش های پیشگیری را تنها ناظر به بزهکار نمي دانست بلکه جهت جلوگیری از وقوع این پدیده، ابعاد مختلفي را شناسايي و معرفي نمود و با ارائه تدابیری، با توجه به نقش بزه دیده، موقعیت و محیط اجتماعی، سبب شد بزه و بزهکاری به طور موثرتری کنترل گردد. امروزه جرم شناسان با توجه به چنین ديدگاه عالمانه و جامعي پیشگیری را بر مبناهای متفاوتی، به گروه های مختلفی تقسیم مي نمايند. نظیر پیشگیری کیفری و غیر کیفری، پیشگیری اجتماعی و وضعی، پیشگیری اولیه، ثانویه و ثالث و …
در سیاست جنایی اسلام، نیز بحث پیشگیری مورد عنایت بسیار قرار گرفته و از آنجا که هدف این دین، به عنوان کاملترین دین در تاریخ تمدن بشر، رساندن انسان به کمال و تامین سعادت دنیوی و اخروی وی می باشد، می توان گفت که تمامی اوامر و نواهی شارع مقدس اسلام به نوعی جنبه پیشگیرانه دارد تا انسان را از افتادن در ورطه گناه و سقوط از شان و مرتبه انسانیت نجات دهد. لذا با عنایت به چنین هدف مقدس و عظیمی، و همچنین دستورات مبین این دین که از کم اهمیت ترین مسائل غفلت ننموده، می توان به دیدگاه همه جانبه و کامل دین اسلام جهت پیشگیری از وقوع پدیده مجرمانه پی برد.
از آنجا که گستردگی مباحث دین اسلام در این خصوص در این تحقیق، نمی گنجد، لذا در این بخش، طی دو فصل تدابیر پیشگیرانه اسلام را در خصوص اشخاص و موقعیت ها مورد بررسی قرار می دهیم.
فصل اول: تدابیر پیشگیرانه ناظر به اشخاص
«انسان به عنوان موجودی اجتماعی بلافاصله پس از تولد و حتی قبل از آن نیز تحت تاثیر محیط اجتماعی قرار دارد و شخصیتش در تعامل با محیط اجتماعی پیرامون وی شکل می گیرد. این محیط اجتماعی متشکل از محیط اجتماعی کلان و خرد است. در بعد محیط اجتماعی کلان فرد تحت تاثیر سیاست گذاری های کلان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است که در قالب پیشگیری جامعه مدار در جرم شناسی کلان از آن بحث می شود و در بعد محیط اجتماعی خرد یا نزدیک به خرد نهادهای جامعه پذیری نخستین که فرد اولین ارتباطات اجتماعی را با آنان برقرار می کند یعنی خانواده، مدرسه، گروه همسالان و رسانه(در قالب پیشگیری رشد مدار) مورد بحث قرار می گیرد. »1
سیاست جنایی اسلام بر پیشگیری از وقوع جرم تاکید فراوان دارد. «در تعالیم دینی، تربیت انسانها ایجاد محیط سالم برای کار و زندگی، احترام به حقوق افراد، تحکیم بنیان خانواده، انفاق و نیکوکاری و دستگیری از تهی دستان و ده ها عنوان دیگر، همگی بر پیشگیری اجتماعی از وقوع جرم تاکید دارند. از طرفی در جامعه اسلامی زمامداران موظف هستند با توزیع عادلانه امکانات و رفع فقر، زمینه بزهکاری را از بین ببرند. ثانیاً با ایجاد موانع لازم، فرصت ها و موقعیت های مناسب جرم را از افراد خاطی بگیرند تا بسیاری از جرایم قابل ارتکاب نباشد.»2
از آنجا که اسلام، انسان را موجودی پیچیده و چند بعدی می داند که در تعامل با محیط پیرامون خود، هم تحت تاثیر قرار می گیرد و هم بر محیط اطراف خود، اثر می گذارد، لذا جهت پیشگیری از جرم، در این زمینه دستورات و توصیه های بسیار زیادی وارد شده است.
در این فصل، طی دو مبحث، «تدابیر پیشگیرانه در سطح خرد» و «تدابیر پیشگیرانه در سطح کلان» مورد مطالعه قرار می گیرد. در این دو مبحث درصدد دانستن این مطلب هستیم که اسلام چه راهکارهایی را پیش بینی کرده تا بوسیله آن، ریشه بزهکاری خشکانده شود و افراد اساساً به سوی بزهکاری نروند.
مبحث اول: تدابیر پیشگیرانه در سطح خرد
منظور از جهت گيري هاي پيشگيرانه اسلام در سطح خرد، توصيه ها و دستورات پيشگيرانه اي است كه اسلام رعايت آنها را در محيط هاي اجتماعي كوچك لازم مي داند. اين محيط هاي اجتماعي خرد يا نزديك به خرد محيط هايي است كه فرد اولين ارتباطات اجتماعي خود را از آنجا آغاز مي كند. مثل خانواده، مدرسه،‌گروه همسالان و رسانه؛ به عبارت ديگر اقدامات پيشگيرانه اسلام در قالب پيشگيري رشد مدار در اين مبحث طي سه گفتار تدابير فردي و شخصيتي، تدابير خانوادگي ،تدابير ناظر به ارتباطات و تعاملات اجتماعي، مدنظر قرار مي گيرد.
گفتار اول: تدابیر فردی و شخصیتی
اسلام با محوریت تعلیم و تربیت فردی سعی در پرورش انسانی دارد که از لحاظ روحی و روانی، اخلاقی و اعتقادی، فردی متعادل بوده و از هر گونه گناه و انحراف به دور باشد. به عبارتی، وجود عنصری به نام اراده و اختیار در وجود انسان است که به وی ارزشی متعالی و الهی داده و وی را از دیگر موجودات متمایز ساخته است و بر همین مبناست که اسلام، انسان را در انتخاب دین آزاد گذاشته و پیمودن راه سعادتی را ارزشمند می داند که با میل قلبی و از روی اختیار، انتخاب شده باشد و هر گونه جبر و اعمال قدرتی را در این خصوص ممنوع می سازد.
بر طبق آموزه های اسلام، می توان دو عامل کلی را در خصوص عوامل موثر فردی شخصیتی جهت پیشگیری ازجرم نام برد. 1- عوامل اعتقادی 2- عوامل عبادی
بطور کلی عوامل اعتقادي و عبادی بیشتر شخصی و درونی می باشند ؛گرچه ممکن است نمود بیرونی نیز داشته باشد و در قالب اعمالی جلوه گر شود اما اساس و هدف از انجام آن ها ایجاد نیروی باز دارنده درونی از گناه می باشد که در اسلام از آن به تقوا یاد می شود. «تقوی از ماده «وقایه» به معنای نگهداری چیزی در برابر اموری است که به آن ضرر و زیان می رساند، به تعبیر دیگر، تقوی یک نیروی کنترل درونی است که انسان را در برابر طغیان شهوت حفظ می کند.»3
نمونه ای از توجه منابع اسلامی به اهرم های درونی را می توان در یکی از خطبه های نهج البلاغه دید. امام علی (ع) در این فراز می فرماید:
«و بدانید که هر کس از سوی خویشتن، یاری نشود به گونه ای که از درون برای خود، پند دهنده و باز دارنده ای داشته باشد، از سوی دیگران، برای او هیچ باز دارنده و اندرز دهنده ای نخواهد بود. » 4
در نتيجه مي توان گفت اگر نتوان چنين نيرويي را در افراد بيدار كرد و آنها را تشويق نمود كه از جرم و گناه دوري كنند، از آنجايي كه خداوند نيروي قوي بالقوه اي را در انسان به وديعه نهاده كه قدرت تسلط بركائنات را دارد و ميتواند همه چيز را تحت سيطره خود قرار دهد، هيچ كس و هيچ چيز نمي تواند جهت هدايت بشر و جلوگيري از ورود او به حيطه گناه، گامي بردارد.
در این گفتار عوامل اعتقادي و عبادی و اثرات آن را بر پیشگیری مورد بررسی قرار می دهیم.
بند اول- عوامل اعتقادي
عوامل اعتقادی، عواملی هستند که در باورها و عقاید انسانها ریشه داردو در نگرش انسانها به خود، جهان هستی و خالق شان موثر است .چنین دیدگاهی است که نحوه عملکرد و فعالیت انسان را در طول زندگی هدایت می کند و می تواند عامل تعیین کننده ای در سعادت یا شقاوت انسان محسوب گردد.
اساس و بنیان دیدگاه یک انسان مسلمان به اصول دین وی بر می گردد که شامل ایمان به خدا(توحید)،معاد، نبوت و همچنین امامت و عدل در خصوص اهل تشیع می شود .
الف- ایمان به خدا (توحید)
«از دیدگاه اسلام حقوق دارای منشا الهی است، منشا حقوق خداوند است، لذا در اسلام بین حقوق و مذهب هیچ جدایی وجود نداشته و ندارد. از منظر اسلام جرم، تجاوز به حقوق الهی و اقدامی علیه خداوند است. عموماً جرم به عنوان عمل افراد غیر معتقد یا عمل افراد سست ایمان به حساب می آید که آنها را در برابر انگیزه های مجرمانه، آسیب پذیر کند.»5
بنابراين اعتقاد به خدا عاملي قوي در ايجاد تقوا محسوب مي گردد؛چرا كه اعتقاد به اینکه خداوند بالاتر از مکان و زمان است و بر همه چیز احاطه دارد و شاهد تمامی افکار و اعمال و گفتار انسانهاست6، علاوه بر ایجاد حس عزت و اطمینان به نفس در انسان، خوفی نیز در قلب او شکل می گیرد که باعث ایجاد سد مقاومی در برابر اعمال ناپسند می گردد؛ چرا که توجه به حاضر و ناظر بودن خدا در تمامی لحظات زندگی، مسئولیت سنگینی را بر دوش مخلوق وی می گذارد و باعث متعهد شدن وی در قبال اعمالش می گردد. «مشروط بر این که ایمان به این مطلب در دل او جای گرفته و به صورت یک باور قطعی درآید. در حدیثی می خوانیم: «خدا را چنان عبادت کن که گویی او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی، او تو را به خوبی می بیند.»7
نقش توحید و خدا محوری در پیشگیری از این جهت نیز روشن می گردد که «خداوند متعال بر اساس صفاتی که دارد انسانها را از آنها بهره مند می سازد و این امر خود می تواند عامل پیشگیرانه در انحرافات باشد. منشا تمام نزاع و کشمکش بین آحاد بشر وجود اختلاف در منافع و اختلاف در اعتقادات و گرایشات است. اگر اهداف توحید در جامعه بشریت پیاده و گسترش یابد منشا اختلافات بر چیده می شود و زمینه ای برای برخورد بین افراد و وقوع بزه باقی نمی ماند.»8به عبارتي، خدا محوري مركزي براي يكي شدن و كثرت اعتقادات مي گردد و افراد جامعه را به يكديگر نزديك مي سازد.
ب- معاد
اعتقاد فرد به وجود جهان و زندگی دیگری که در آنجا هم عذاب و پاداشی در انتظار اوست، طبعاً می تواند عامل موثری جهت جلوگیری از ارتکاب جرم و گناه باشد.
«ایمان به حسابرسی خداوند در روز قیامت، که فوق العاده دقیق و حساس است9 و ترازوهای سنجش عمل در قیامت آنقدر ظریف است که حتی کوچک ترین اعمال انسانی را وزن می کنند و به حساب می آورند. توجه به این امر بزرگ ترین اثر تربیتی را در بر دارد، زیرا کسی که می داند اعمالش حتی به اندازه یک ذره مورد محاسبه قرار می گیرد، امروز به حساب خود مشغول می شود.»10
بنابراین « انسان پرورش یافته در نظام تربیتی اسلام، با اعتقاد محکم و قلبی به وجود نظام ثواب و عقاب، حسابرسی و محاسبه تک تک اعمال و رفتارها، و حتی نیات درونی، از مکانیسم درونی کنترل رفتار برخوردار خواهد شد که اثرات کارکردی خود را بر رفتار فرد خواهد گذاشت و آن عدم ترجیح خوشی و لذات و منافع زودگذر حاصل از گناه و انحراف بر عذاب و مجازات الهی و محروم ماندن از نعمت های فراوان در آخرت می باشد».11
به عبارتي، وقتی انسان بداند كه اگر در اين دنيا خطايي از وي سر زند حقي را ضایع گرداند و … اگرچه در اين دنيا به هر دليلي مجازات نشود ولي در جهاني ديگر بايد پاسخ گوي اعمال خويش باشد و نمي تواند از بار مسئوليت كردارهايش شانه خالي كند، طبيعتاً بيشتر ازافكار و اعمال خويش مراقبت مي نمايد، بدون اينكه به كنترل كننده هاي بيروني نياز باشد. همچنین وجود نظام پاداش در اسلام به این معنی که «در اسلام ضمن توصیه به انجام کارهای نیک و تبیین ثمرات آن، کسانی که اعمال نیک را انجام می دهند، علاوه بر آنکه از ثمرات آن بهره مند می گردد، با انجام دادن کارهای نیک به آنها پاداش داده می شود. این امر از سیاست های تشویقی است تا افراد بیشتر به سوی انجام کارهای نیک کشیده شوند».12
ج- نبوت و امامت
هدف از حضور انبیاء و ائمه الهی در طول تاریخ، همواره هدایت و پرورش انسانهای سالم بوده است و این، توجه خدای یکتا به پاکی و تزکیه انسانها رانشان می دهد تا فطرت الهی خود را آلوده نساخته و در نهایت به سعادت دنیا و آخرت نائل شوند. و بدین صورت با فرستادن انبیا، مسیر کمال را راحت نموده تا آنهاهمچون الگو و نمونه ای، بشارت دهنده و بیم دهنده باشند و در تشخیص سره از ناسره، آدمیان را راهنمایی نمایند. «تردیدی نیست که تعیین کارهای نیک و بدو تشریح سود و زیان و پاداش و کیفر آنها، عاملی است تا در روان آدمی، میل به انجام کار نیک و بیم از ارتکاب کار ناپسند شکل گیرد و در پی آن، روح و روان انسانیت تاثیری فوق العاده یابد.»13
پر واضح است كه وجود انسانهاي كاملي كه راه سعادت را پيمودند و با طی مسير پر مخاطره و سختي به هدف آفرينش انسان كه كمال است، رسيده اند، در تقويت اراده افراد در پيمودن چنين راهي و استفاده ازتجارب و راهنمايي شان بسيار موثر خواهد بود. بودن چنين كساني که راه حل، تصحيح لغزش ها و خطاها را مي دانند، احساس امنيتي را بر اين اساس ايجاد مي كند كه هميشه راه بازگشت وجود دارد و نااميدي از شكست را در اين مسير ريشه كن مي سازد. اين نكته نه تنها در پيشگيري عام ازجرم موثر است بلكه تاثير خود را در پيشگيري خاص يا تكرار جرم نمايان مي سازد.
د- عدل
یکی از اصول و پایه های اساسی دین اسلام که مبنای مهم اعتقاد یک مسلمان به شمار می رود، اعتقاد به عدل الهی است؛اعتقاد به اینکه نظام هستی بر اساس عدل و توازن و استحقاق ها و قابلیت ها بوجود آمده و هیچ گونه ظلمی از سوی خدا به جهان هستی اعمال نمی شود و خداوند از این صفت منزه و پاک است.
«عدل الهی با عدل بشری به جهت رابطه خالق و مخلوق قابلیت قیاس ندارد و طبق آیه 7 سوره الرحمن عدل ترازوی خدا در امر آفرینش است «و السماء نعمها و وضع المیزان» در ذیل همین آیه است که رسول خدا فرموده است: «بالعدل قامت السموات و الارض»14زماني كه فرد به عدل الهي اعتقاد داشته باشد، در برابر مشكلات مقاومت تر مي گردد ؛چرا كه مي داند وراي همه اين سختي ها حكمتي از جانب خداوند متعال نهفته است كه علتش از ديد وي پنهان است. لذا به دليل چنين اعتمادي درصدد حل مسائل زندگي در حد توانايي خود برآمده و بقيه را به خداوند واگذار مي نمايد. بنابراين خدا، قدرتي در درونش ايجاد مي نمايد كه در برابر وسوسه ها، سستي از خود نشان نمي دهد و بدين ترتيب از گناه دوري مي نمايد.
«اجرای عدالت نقش بسزایی در کاهش و پیشگیری از بزهکاری دارد. تاکید به عدل الهی و اجرای عدالت توسط حکومت اسلامی در قرآن، علی رغم تفاوت های مبنایی عدل الهی و عدل بشری موید این نقش است .نکته جالب اینکه اجرای عدالت در پیشگیری از چنان اهمیتی برخوردار است که مجمع عمومی سازمان ملل، طی تصمیم شماره 119/56 و از کنگره یازدهم (2005 بانکوک) در تاریخ 19 دسامبر 2001 عنوان کنگره های پنج سالانه پیشگیری از جرم و اصلاح بزهکاران را به پیشگیری از جرم و عدالت کیفری تغییر داد. »15
بند دوم- عوامل عبادی
اعمال و مناسک عبادی یا فروع دین، تکالیف فردی و رفتاری اند که از جانب خدا بر پیامبر تشریع شده و بر کلیه مسلمانان واجب شده است. این اعمال عبادی وسیله ای جهت تقرب به خدا، معرفت شناسی خویشتن، خالق یکتا و جهان هستی می باشد که در اسلام نماز، روزه، حج، جهاد، خمس، زکات و امر به معروف و نهی از منکر و جهاد به عنوان فروع دین شناخته شده اند و انجام آنها بر مسلمانان واجب است.
انجام این اعمال بطور مستقیم و غیر مستقیم در ایجاد و تقویت نیروی خود کنترلی درونی یا همان تقوا، موثر است که نتیجه آن دوری از گناه و انحراف می باشد.
الف- نقش نماز
طبق آیه 45 سوره عنکبوت که می فرماید :«همانا نماز انسان را از فحشا و منکر باز می دارد.» ، نقش نماز در زندگی فردی و اجتماعی مشخص می گردد. «کسی که روزی 5 بار در برابر قادر متعال قرار گیرد، به نماز بایستد و با خالق خود راز و نیاز کند، به مراتب کمتر از کسی که توجهی به رب الارباب ندارد، در ورطه هلاک و نابودی می افتد و گرفتار ظلم و تجاوز به حقوق دیگران نمی شود. تحقیق و تجربه نشان داده که عبادت و معنویت، در جلوگیری از ناهنجاری ها و بزهکاری اجتماعی و فرهنگی بسیار موثر است. »16
بر اساس آیات قرآنی و آموزه های اسلامی ،نمازنخستین ویژگی انسانهای خود ساخته است که با آن،ارتباط خود را با خدا حفظ می کنند و مانع از غفلت و غرور خود و فرو رفتن در شهوات واسارت درچنگال شیطان وهوای نفس می شوند.
همچنین «در آیات مختلفی از قرآن کریم،به عوامل روحی و روانی که موجب انحراف و بزهکاری و بطور کلی جرم می گردد،اشاره شده است.خود پرستی اضطراب، حرص، طمع، جهل و … در این زمره محسوب می شوند. نماز با ایجاد اطمینان الهی می تواند از عوامل موثر در کاهش اضطراب باشد. طبق آیه 28 سوره رعد که می فرماید: «الا بذکرالله تطمئن القلوب» در واقع طمانینه و آرامش و جلوگیری از تزلزل و اضطراب و تردید و آرامش باطنی با ذکر و یاد خداوند متعال در همه حالات پیدا می شود.»17
وجود چنین طمانینه و آرامشی نقش بسزایی در کاهش و پیشگیری از جرم ایفا می کند؛ چرا كه اين اطمينان ،به وي اعتماد به نفس مي دهد كه بتواند در مسير زندگي گام بردارد؛ زيرا مي داند تنها نيست ونيرويي مطمئن، كه قدرتش بالاترين قدرتهاست حامي اوست و مي تواند با توكل به وي از الطاف وي بهره برده و مسائل خويش را حل نمايد. ضمن اينكه وقتي انسان در برابر قدرت مافوق قدرتها خم مي شود نه تنها از هيچ قدرتي در دنيا نمي هراسد بلكه اگر خود وي از قدرتي برخوردار باشد، مي داند كه در برابر او هيچ است .لذا غرور كاذب وي را نمي گيرد و با تكيه بر قدرتش به كسي ظلم نمي كند بلكه سعي مي كند ياريگر مظلومان باشد و گرهي از گره هاي جامعه را بگشايد و اين حس تواضع در كنار قدرت مي تواند انسان متعادلي را بوجود آورد كه سعادت دنيا و آخرت خويش را با پرستش خداي يكتا تامين نمايد.

ب- نقش روزه
روزه از بزرگترین عبادات اسلام که در امت های پیش از اسلام نیز در روزهای خاص و به اشکال گوناگون وجود داشته، در تلطیف روح و تقویت اراده انسان در مقابل غرایز و شهوات بسیار موثر است. بر طبق آیه 183 سوره بقره از فوایده روزه، تقوی ذکر شده است . این پرهیزکاری از راه روزه و خودداری از خوردن و آشامیدن و شهوت جنسی به دست می آید. علاوه بر آن، سلامتی بدن و جسم و نهایتاً سلامتی روح و روان آدمی از دیگر فواید روزه است.
«روزه یک درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است .با انجام این دستور مذهبی، افراد متمکن ،هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را بطور محسوس در می یابند و هم با صرفه جویی در غذای شبانه روزی خود می توانند به کمک آنها بشتابند».18پر واضح است كه وقتي روح همدلي و مساوات در ميان افراد جامعه برقرار شود، ثروتمندان با درك وضعيت فقيران به آنها كمك مي كنند و در نتيجه سطح اقتصادي جامعه رشد مي كند و بدين ترتيب در حل مسائل اجتماع مشاركت مي ورزند. از طرف ديگر، روح انسان مدتي مجال رشد بيشتري مي يابد ؛چرا كه با روزه گرفتن توجه به بعد حيواني جسم كمتر مي گردد و به دنبال آن تامل در خصوص هدف اصلي زندگي بیشتر می شود و روح فرصتي براي خودنمايي مي يابد و همين به تقويت كنترل كننده دروني يا تقوا كمك شاياني مي نمايد.
همانطور كه گفتيم مهم ترين عامل جلوگيري از ارتكاب و گناه در اسلام، تقوا مي باشد و اگر اين عنصر در كنه وجود آدمي، رشد يابد، هيچ دغدغه و وسوسه بيروني نمي تواند وي را به سوي گناه بكشاند .قوي بودن اين عامل با توجه به زندگي نامه هاي پيامبران و ائمه به خوبي قابل درك است.
ج- نقش حج
یکی دیگر از ارکان و مبانی اسلام حج است. «فلسفه تشریع حج مانند دیگر عبادات علاوه بر جنبه تربیتی و پرورشی آن که شامل تطهیر و پاکی قوای جسمی، فکری و روحی و نهایتاً کسب مکارم و فضایل اخلاقی و بازگشت به توحید و فطرت نخستین خود می باشد، جنبه اجتماعی آن نیز می باشد. چنانکه در آیه 96 سوره آل عمران، اولین خانه برای عبادت خدا و هدایت بشر کعبه است که مربوط به گروه و نژاد خاصی نبوده و همه انسانها در برابر او یکسان و برابرند و در نزد همه ادیان اعم از هندوها و صائبان فارسی زبان کلدانیان، زردتشتیان، یهودیان، ومسیحیان و اعراب جاهلی به دلیل و عقیده های خاص محترم بوده است». 19
«شرط استطاعت که به توانایی حج رونده تاکید می کند، با لحاظ عبادی بودن حج و قصد الهی یعنی قربت، با خود این پیام را دارد که تحصیل اموال و دارایی ها بایستی مشروع باشد. وجوب حکم حج از ناحیه خداوند متعال برای افراد مستطیع در واقع راهنمای خوبی برای دوری از انحراف و بزهکاری است. »20
«حج واجد روزه است، زیرا حج گذاری که قربانی نیابد، باید سه روز در حج و هفت روز در هنگام بازگشت روزه بگیرد و همچنین هم نکاتی که درباره نماز وارد شده در حج نیز تحقق می یابد، زیرا در حج طواف تشریع شده که خود نماز است .همچنین حج گزار به برکاتی که در زکات است، دست می یابد، زیرا در حج، انفاق مالی و ایثار نابود کننده بخل که در نهان مردم نهادینه شده ، وجود دارد و حج جانها را از آلودگی به این بخل در امان می دارد وهر کس از بخل خویش درامان نگاه داشته شود از رستگاران است.»21با توجه به اينكه درعمل عبادي حج به گونه اي توجه به تمام اصول و فروع دين از جمله نماز، روزي، زكات و… قابل مشاهده است، مي توان گفت كه انجام چنين عملي با ايجاد آثارفردي و اجتماعي كه دارد، نقش بسيار موثري در كاهش جرم ايفا مي كند. زيارت خانه خدا و انجام عبادات مخصوص به آن، انسان را مدتي از دنياي فاني جدا كرده و به آفريننده و مبدا هستي، وصل مي نمايد كه چنين اتفاقي، تحولي عظيم در شناخت خالق جهان و پهنه گيتي مي تواند ايجاد كند. واضح است كسي كه شناخت بهتري از خداي خويش و دنياي اطرافش داشته باشد، افكار، گفتار و كردار نيكوتري را پيشه مي كند و خود را در دنياي فاني و توجه صرف به بعد پست اين دنيا گرفتار نمي سازد و ارزش هاي والاتري را براي خود بر مي گزيند. لذا وقتي افراد جامعه به سوي ارزش هاي والا گرايش پيدا نمايند و هدف متعالي تري را دنبال كنند ،از انجام اعمالي كه روح و دنياي اطرافشان را آلوده سازد، دوري مي نمايند و افراد ديگر را نيز به سوي حق دعوت نموده و در جلوگيري از سقوط ديگران به ورطه جرم و گناه همكاري مي نمايند.
د- نقش جهاد
جهاد در راه خدا یکی از فروع دین است که هم جهاد با کفار و مشرکین را در بر می گیرد و هم جهاد با نفس . همانگونه که از معنی لغوی آن استنباط می شود، «جهاد هر گونه تلاش و کوشش در راه خدا و تلاش برای انجام نیکی ها و مبارزه با هوس های سرکش (جهاد اکبر) و پیکار با دشمنان ظالم و ستمگر (جهاد اصغر) دانسته اند.»22 مستنبط از آیات قرآن کریم این است که« قرآن ابتدا به ساکن جنگ و قتال را تجویز نمی کند مگر اینکه اساس دین یا حکومت اسلامی به خطر بیفتد و به این جهت جهاد می تواند از نگاه پیشگیری اثر باز دارندگی داشته باشد.»23
«برنامه آزمون الهی، جهاد با هوای نفس و مبارزه با دشمنان سرسخت برای حفظ ایمان و پاکی و تقوای برنامه خود انسان است و گرنه خداوند وجودی است نامتناهی از هر نظر و هیچ نیازی ندارد که بوسیله اطاعت یا عبادت بندگان برطرف شود. کمبودی ندارد که دیگران به او بدهند بلکه دیگران هر چه دارنداز او دارند،از خودشان چیزی ندارند.»24
با عنایت به مفهوم جهاد که به جهاد اکبر و جهاداصغر تقسیم شده است،هر دو شق آن مبارزه با مفاسد و انحرافات است چه انحرافات نفسانی و درونی و چه انحرافات عینی و خارجی.
پس عملکرد جهاد با هر دو معنی آن، برخورد با انحراف است و اثر مستقیم آن جلوگیری از وقوع و بروز انحراف است.پس مي توان گفت تاثیر اصلی جهاد پیشگیرانه است؛زيرا با دعوت افراد به جهاد بويژه جهاد با نفس يعني مبارزه با هوي و هوسهاي دنيوي .وقتي افراد به اين دعوت پاسخ گفته و سعي در غلبه بر وسوسه هاي دروني نمايند، مسلم است كه بدون نياز به زور و اجبار يا تهديد و رعب از مجازات، با اراده خويش از ارتكاب جرم و گناه دست مي كشند.

ه- نقش زکات و خمس
پرداخت زکات در آیه 110 سوره بقره ذکر شده است. اهمیت آن به قدری است که در آیه 7 سوره فصلت ،ترک کنندگان را کافر و در آیه 56 سوره نور، پرداخت کنندگان را مشمول رحمت خدا دانسته است. در روایتی از امام صادق آمده: «اگر همه مردم زکات اموال خود را بپردازند،مسلمان فقیر و نیازمندی باقی نمی ماند… و مردم فقیر و گرسنه و برهنه نمی مانند مگر به خاطر گناه ثروتمندان»25
موارد مصرف زکات در آیه 60 سوره توبه آمده که شامل فقرا، مساکین، عوامل جمع آوری زکات المولفه قلوبهم (تشویق مالی جهت جلب محبت کسانی که انگیزه معنوی نیرومندی برای پیشبرد اهداف اسلامی ندارند) ،آزاد کردن بردگان ،ادای دین بدهکاران و درماندگان در راه می شود.
زکات اثر عبادی، اخلاقی و اجتماعی دارد. فرد به اعتبار پرداخت آن که انفاقی واجب است،در زمره متقین قرار می گیرد.
«زکات عامل تعدیل ثروت، تشکر عملی از داده های الهی، موجب کاهش فاصله طبقاتی و زدودن کینه بین فقیران و ثروتمندان ، کاستن وابستگی مادی و دنیا طلبی انسان، زنده ساختن روح سخاوت و رحمت در انسان، پشتوانه تامین اجتماعی محرومان، محرومیت زدایی، داروی بیماری های غفلت از یاد خدا و بهره کشی از مردم ، تنگدستی ، طغیان ، عیاشی و تکاثر، موجب افزایش گرایش به اسلام و نموداری از نظام اسلامی است.زمینه ساز عدالت اجتماعی، فقر زدایی، محبوبیت بین المللی، تامین کارمندان ، آزادی بردگان و افراد در بند، به حرکت در آوردن نیروها، حفظ آیین و کیان مسلمانان و گسترش خدمات عمومی است.»26
خمس، نیز مالیات ثابتی است که طبق آیه 41 سوره انفال موارد مصرف آن مشخص است و کلیه آثار شرایط و موارد زكات بر آن مترتب است. با این تفاوت که خمس طبق دستورات اسلام مالی است که در اختیار حکومت اسلامی قرار گرفته و حکومت اسلامی موظف است آن را صرف مصارف یاد شده در قرآن کریم نماید.
ناگفته پیدا است که با توجه آثار و برکاتی که از پرداخت خمس و زکات نصیب فردو جامعه می شود، این دو در کاهش فقر به عنوان یکی از مهم ترین علل بزهکاری، عامل قدرتمندی محسوب می شوند و در کاهش فرصت های بزهکاری نقش بی بدیلی را ایفا می نمایند.

و- نقش امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از فروع دین و از جمله واجبات است که باید هر مسلمانی انجام دهد. از آنجائی که مفهوم، نحوه اجرا و … این فروع دین بسیار بحث برانگیز است و همچنین به عنوان یک تاسیس جدید در کاهش وقوع جرم می تواند موثر واقع شود، بحث در مورد آن را به فصل دوم موکول می کنیم.
بطور کلی با توجه به آزمون ها و اثرات اصول و فروع دين، بايد گفت كه ديدگاه اسلام بيشتر حول محور ايجاد تقويت كنترل كننده هاي دروني مي چرخد و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید